تبیین مولفه‌ها و شاخص‌‏های روح‌بخش در شکل‌گیری خانه‏‌های مسکونی معاصر، مورد مطالعاتی: شهر کرمانشاه

نسترنی, شادی; معینی, سید محمود; شعبانیان, مهدی

doi:10.22034/aaud.2026.539859.2990

تبیین مولفه‌ها و شاخص‌‏های روح‌بخش در شکل‌گیری خانه‏‌های مسکونی معاصر، مورد مطالعاتی: شهر کرمانشاه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

شادی نسترنی ¹

سید محمود معینی ²

مهدی شعبانیان ³

¹ دانشجوی دکتری، گروه معماری، واحد بروجرد، دانشگاه آزاد اسلامی، بروجرد، ایران.

² استادیار، گروه معماری، واحد ملایر، دانشگاه آزاد اسلامی، ملایر، ایران (نویسنده مسئول).

³ استادیار، گروه معماری، واحد همدان، دانشگاه آزاد اسلامی، همدان، ایران.

10.22034/aaud.2026.539859.2990

چکیده

امروزه در فرآیند گذار شتاب‌زده از معماری سنتی به مدل‌های مدرن و تکرارپذیر، خانه‌های مسکونی معاصر با پدیده‌ای موسوم به «بی‌مکانی» مواجه شده‌اند. این تحولات کالبدی، خانه‌ها را از فضایی آرام‌بخش به محیطی صرفاً عملکردی و تهی از معنا تبدیل کرده که آسیب‌های روانی متعددی برای ساکنان به همراه داشته است. هدف اصلی این پژوهش، تبیین دقیق مؤلفه‌ها و شاخص‌های «روح‌بخشی» است که نقشی بنیادین در احیای پیوند میان ساکن و فضای زیست ایفا می‌کنند. تحقیق حاضر با اتخاذ روش تحقیق ترکیبی (کمی-کیفی)، به واکاوی عمیق این مؤلفه‌ها پرداخته است. جامعه آماری پژوهش شامل ۳۸۴ نفر از ساکنان منطقه سه شهر کرمانشاه است که بر اساس فرمول کوکران انتخاب شده‌اند. ابزار گردآوری داده‌ها، پرسش‌نامه‌ای استاندارد و ۴۸ گویه‌ای است که شش مؤلفه اصلی شامل هویتی، زمینه‌ای، ادراکی- رفتاری، اجتماعی، کالبدی و ذهنی- ادراکی را به دقت مورد سنجش قرار می‌دهد. تجزیه و تحلیل داده‌ها نیز با بهره‌گیری از آزمون‌های آماری، از جمله «تی» تک‌نمونه‌ای در نرم‌افزار SPSS صورت پذیرفت تا وضعیت فعلی مسکن نسبت به استانداردهای روح‌بخشی ارزیابی گردد. یافته‌ها نشان می‌دهد که میان وضعیت موجود و وضعیت مطلوبِ طراحی، شکافی معنادار وجود دارد. مؤلفه‌های ذهنی- ادراکی و هویتی، کم‌ترین امتیاز را در طراحی‌های فعلی کسب کرده‌اند، در حالی که در ادراک و رضایت ساکنان، بالاترین اولویت را دارند. این ناهمسوییِ شدید، اصلی‌ترین عامل بی‌روح شدن خانه‌های معاصر کرمانشاه است. شاخص‌هایی نظیر خاطره‌انگیزی و حس تعلق، محرک‌های اصلی دلبستگی عاطفی به مکان هستند که متأسفانه در طراحی‌های معاصر به دست فراموشی سپرده شده‌اند. در نهایت، این مقاله با ارائه راهبردهای جامع طراحی، الگویی نوین پیشنهاد می‌دهد تا با تلفیق این مؤلفه‌ها در کالبد معماری، بستری برای بازآفرینی سرزندگی و آرامش فراهم آید. این راهکارها، ضمن پاسخگویی به نیازهای فیزیکی، نیازهای عاطفی و روان‌شناختی ساکنان را تأمین کرده و گذار از بحران بی‌مکانی را میسر می‌سازد.

کلیدواژه‌ها

روح‌بخشی

خانه‌های معاصر

کرمانشاه

بی‌مکانی

دلبستگی به مکان

مؤلفه‌های طراحی

عنوان مقاله English

Explaining Spirit-Enriching Components and Indicators in the Formation of Contemporary Residential Architecture: A Case Study of Kermanshah

نویسندگان English

Shadi Nastarani ¹

Seyedmahmood Moeini ²

Mahdi Shaabanian ³

¹ Department of Architecture, Bo.C., Islamic Azad University, Borujerd, Iran

² Department of Architecture, Mal.C., Islamic Azad University, Malayer, Iran

³ Department of Architecture, Ha.C., Islamic Azad University, Hamedan, Iran

چکیده English

Unlike traditional houses, contemporary residential buildings often fail to evoke a sense of nostalgia, vitality, and spiritual enrichment among their residents.This issue can be attributed to the physical,functional, and structural transformations that houses have undergone during the transition from traditional to modern architecture.These transformations have not only affected the spatial quality of residential environments but have also negatively influenced residents’ psychological well-being, depriving domestic spaces of meaning and vitality.Accordingly, this study seeks to identify and explain the spirit-enriching components and indicators involved in the formation of contemporary residential buildings in Kermanshah.The main research question is:What are the spirit-enriching indicators in the formation of contemporary residential buildings in Kermanshah, and how do they contribute to restoring a sense of vitality and spirit for residents?A mixed-methods research design, combining qualitative and quantitative approaches, was employed.Data were collected using a48-item questionnaire structured around six spirit-enriching components:identity-related, contextual, perceptual–behavioral, social, physical, and cognitive–perceptual components.The statistical sample consisted of384residents of District3of Kermanshah, selected through purposive sampling.The sample size was determined using Cochran’s formula, and the collected data were analyzed using a one-sample t-test in SPSS.The findings indicate that the design quality of contemporary houses in Kermanshah can be improved by identifying and incorporating six spirit-enriching factors:cognitive–perceptual, physical, contextual, perceptual–behavioral, social, and identity-related factors. Among the identified indicators, memorability, sense of belonging, and place attachment play a central role.Strengthening these indicators by evoking positive memories and recognizing residents’ preferences can enhance their sense of belonging and emotional attachment to the home.Furthermore, the simultaneous consideration of physical, contextual, perceptual–behavioral, social, and identity-related factors throughout the design process can contribute to the creation of spiritually enriching residential environments.Successful architecture, therefore, integrates these components within a framework grounded in identity and culture to create life-enhancing spaces that address residents’ physical, social, identity-related, emotional, and psychological needs.

کلیدواژه‌ها English

Memorability

Vitality

Residential Housing

Contemporary

Kermanshah

Aghalatifi, A. 2022. “Toward Finding the Comparison Between Evolution in Contemporary and Historical Home in Sanandaj, Iranian-Islamic City”. Iranian-Islamic City 12(45): 17-30. https://iic.ihss.ac.ir/Article/21065. [in Persian]
Aghalatifi, A., and I. Hojjat. 2019. “Impression of Meaning of Home from Physical Transformation in Contemporary Era of Tehran.” Journal of Fine Arts: Architecture & Urban Planning 23(4): 41-54. https://doi.org/10.22059/jfaup.2018.219937.671690. [in Persian]
Ahuey, S., Y. Ahmadi Disfani, and H. Kalantari Khalil Abad. 2021. “Recognizing the Distinctiveness of Traditional Iranian Houses Based on Physical, Social, and Cultural Components of Identity.” Islamic Art Studies 18(41): 74-91. https://doi.org/10.22034/ias.2020.219851.1190. [in Persian]
Bakhtiary Manesh, M., M. Ansari, M. Bemanian, and M. Yeganeh. 2024. “Being Home: An Exploratory Study on Residents’ Descriptions of the Meaning of Home in the Middle Texture of Kermanshah (Patterns for Improving the Apartments).” The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar 20(129): 57-74. https://doi.org/10.22034/bagh.2023.393419.5363. [in Persian]
Carmen, L., M. Luisa Nolé, M. Pérez, and R. Barranco-Merino. 2025. “An Exploratory Neuroarchitecture Study: Emotional Responses to Residential Spaces Using Psychological and Physiological Indicators.” Vitruvio - International Journal of Architectural Technology and Sustainability 10(1): 1-18. https://doi.org/10.4995/vitruvio-ijats.2025.24201.
Eskandari, P., M. Fouladi Vanda, and S. Feijani. 2015. “Identifying Memory-Making Components in the Design of Public Spaces.” Paper presented at the International Conference on Research in Science and Technology, Tehran, Iran. https://civilica.com/doc/446814. [in Persian]
Eslampour, S., S. MirRiahi, and S. Habib. 2022. “In Search of the Meaning of Home: Explaining the Physical Components Reflecting Its Meaning Through the Theoretical Lens of Phenomenology Case study: Hamedan Yard Houses.” The Monthly Scientific Journal of Bagh-e Nazar 18(105): 79-92. [in Persian]
Forghan, R., and F. Alborzi. 2024. “Investigating the Effect of Physical Qualities on People’s Sense of Attachment to a Place in Residential Spaces; Case Study: Lakanshahr Residential Complex, Rasht.” Housing and Rural Environment 43(188): 3-14. https://doi.org/10.22034/43.188.3.
Ghasemi Zadeh, H., and F. Habib. 2025. “Recognizing the Components of Contemporary Housing and Its Impact on the Cultural and Social Identity of the Metropolis of Ahvaz Using the Shannon Entropy Method.” International Journal of Architecture and Urban Development 15(1): 17-30. https://doi.org/10.71711/ijaud.2025.1130018.
Goldstein, R., N. Shahmansouri, J. Mogk, and S. Herrera. 2025. “Experiential Space Analysis: Scoring Tranquil, Social, and Explorative Places in Habitable Buildings.” Frontiers in Sustainable Cities 7: 1-25. https://doi.org/10.3389/frsc.2025.1530431.
Hasani, M., M. Parva, and A. Heidari. 2023. “Explaining the Concept of Transparency in Qajar Architecture with the Approach of Morphology of Traditional Houses.” International Journal of Urban Management and Energy Sustainability 4(3): 109-21. https://doi.org/10.22034/jumes.2023.2014557.1171.
Hwang, J., and L. Keunhye. 2025. “A Phenomenological Understanding of Contemporary Exhibition Space: Focusing on Aspects of Multi-Sensory Experience.” Architectural Engineering 27(4): 147-55. https://doi.org/10.5659/AIKAR.2025.27.4.147.
Khaliji, M. A., and K. J. Ghalehteimouri. 2025. “Evaluation of Place Attachment in Residential Complexes: Exploring the Multifaceted Nature of Geographic Concepts in the Philosophy of Geography in Tabriz Metropolis of Iran.” International Journal of Multidisciplinary in Management and Tourism 9(1): 31-48. https://doi.org/10.14456/ijmmt.2025.3.
Li, H., Y. Ren, P. Qian, Z. Zheng, and Y. Zhang. 2026. “Pleasure, Arousal, and Dominance: Exploring the Emotional Drivers of Virtual Reality Service Adoption in Academic Libraries.” The Journal of Academic Librarianship 5(3). https://doi.org/10.1016/j.acalib.2026.103232.
Saeidi Mofrad, S., and H. Farhangdoust. 2026. “An Exploration of Theorists’ Conceptual Frameworks for Enhancing Place Memorability and Attachment Using Q-Methodology.” Journal of Urban Studies on Space and Place: e734027. https://doi.org/10.22034/jspr.2026.2066012.1148. [in Persian].
Saeidi, P., A. Salehi, and M. Afshary. 2022. “Formalistic References to the Architectural Background of Iran to Assign Identity to Contemporary Housing.” Journal of Architecture and Urban Planning 15(36): 53-74. https://doi.org/10.30480/aup.2022.3692.1793. [in Persian]
Shahbazi, Zohre, and Gh. Motalebi. 2024. “Analyzing the Concept of Adaptability and Changeability in Housing Architecture (Based on the Theory of Building Shear Layers).” Rahpooye Memari-o Shahrsazi 3(10): 4-21. https://doi.org/10.22034/rau.2024.2031767.1092. [in Persian]
Tabatabaie Ebrahimi, S. A., and Z. Tafazzoli. 2022. “The Narrative of Home: A Method for Interpretation and Representation of the Desirability of the Lived Experience of Being at Home.” Journal of Iranian Architecture Studies 7(14): 125-147. https://doi.org/10.22052/1.14.125. [in Persian]
Taghipour, M. 2025. “Assessing the Impact of Architectural Quality on Enhancing Quality of Life in Residential Complexes, with Consideration to Residents’ Health Status (A Case Study of Shiraz’s Residential Complexes).” Journal of Posthumanism 5(5): 4256-4276. https://doi.org/10.63332/joph.v5i5.1899.