مطالعه مقایسه‌ای مقرنس‌های دارای تخت و نمای آجریِ مساجد تاریخی اصفهان در گستره‌ی هندسه‌ دوبعدی مقرنس

رضایی, الهام; ناسخیان, شهریار; ولی‌بیگ, نیما

doi:10.22034/aaud.2024.416947.2828

مطالعه مقایسه‌ای مقرنس‌های دارای تخت و نمای آجریِ مساجد تاریخی اصفهان در گستره‌ی هندسه‌ دوبعدی مقرنس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

الهام رضایی ¹

شهریار ناسخیان ²

نیما ولی‌بیگ ³

¹ پژوهشگر دکتری مرمت بنا و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

² دانشیار گروه مرمت بنا و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران (نویسنده مسئول).

³ دانشیار گروه مرمت بنا و بافت‌های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر اصفهان، اصفهان، ایران.

10.22034/aaud.2024.416947.2828

چکیده

گستره‌ی هندسه دوبعدی برای بررسی وجوه اشتراک و افتراق مقرنس‌های دارای تخت و نمای آجری در مساجد تاریخی اصفهان مؤثر است. تحلیل تفاوت‌ها و شباهت‌ها می‌تواند ویژگی‌های عام و خاص مقرنس‌های مذکور را آشکار سازد. روش مطالعه‌ی مقایسه‌ای، راهکاری برای چگونگی و چرایی شباهت‌های این مقرنس‌ها، علی‌رغم وجود تفاوت‌ها ارائه می‌دهد. محمل هندسه‌ی دوبعدی تاکنون برای یک مطالعه‌ی مقایسه‌ای جهت شناخت و دسته‌بندی مقرنس‌های دارای تخت و نمای آجری مساجد تاریخی اصفهان به‌کار گرفته نشده است. جامعه آماری پژوهش، هشت مقرنس از مساجد تاریخی اصفهان شامل مسجد لنبان، مسجد حکیم، مسجد جامع اصفهان، مسجد ساروتقی، مسجد ایلچی، مسجد شیشه و مسجد شعیا را در بر دارد که این مقرنس‌ها به‌صورت نیم‌کار اجرا شده‌اند. به منظور گردآوری داده‌، برداشت مقرنس، با تکنیک فتوگرامتری برد کوتاه و مدل‌سازی ابرنقطه و تهیه‌ی عکس تخت از مدل و سپس ترسیم در اتوکد، انجام شده و برای تحلیل داده از روابط هندسی و ریاضی بهره‌گیری شده است. با نادیده نگرفتن وجوه افتراق، اشتراکات بسیاری بین مقرنس‌های مذکور در بررسی روابط بین عناصر پلان، تناسبات و تقسیمات پلان و خصوصیات نما مشاهده می‌شود که از آن جمله عدم وجود تی در مقرنس‌ها بوده است.‌ ویژگی‌های تکرارشونده بین مقرنس‌ها، راهکارهایی برای ترسیم دوبعدی مقرنس ارائه می‌نماید. اهم این موارد شامل تناسب تخت‌های اصلی با طول ضلع ترنج، قرارگیری دوایر محاطی یا محیطی شمسه یا محیطی ترنج‌ها بر روی نقاط وسط طول یا عرض نصف زمینه یا قطر نصف زمینه و درنظر گرفتن طول ضلع ترنج برابر نصف ارتفاع قطار و اضلاع بزرگ شاپرک‌ها و پاباریک‌ها با تقریبی، حدوداً معادل ضلع ترنج است.

کلیدواژه‌ها

مقرنس با نمای آجر

عنصر تخت

هندسه دوبعدی

مساجد تاریخی اصفهان

عنوان مقاله English

Comparative Study of Muqarnas with Takht and Brick-Facing Elements at Isfahan’s Historical Mosques Through a Two-Dimensional Geometry of Muqarnas

نویسندگان English

Elham Rezaei ¹

Shahryar Nasekhian ²

Nima Vali-Beig ³

¹ Ph.D. Candidate in Restoration of Historical Buildings and Textures, Faculty of Preservation and Restoration, Isfahan University of Art, Isfahan, Iran.

² Associate Professor of Restoration of Historical Buildings and Textures, Faculty of Preservation and Restoration, Isfahan University of Art, Isfahan, Iran (Corresponding Author).

³ Assistant Professor of Restoration of Historical Buildings and Textures, Faculty of Preservation and Restoration, Isfahan University of Art, Isfahan, Iran.

چکیده English

A two-dimensional geometry framework helps investigate the similarities and differences of muqarnas1 with Takht and brick-facing features at Isfahan’s historical mosques. Analyzing similarities and differences will thus reveal the specific and general features of the said muqarnas. A comparative study technique is a strategy to investigate how and why muqarnas are similar and what makes them distinguish from each other. No comparative studies have ever employed a two-dimensional geometric design to understand and categorize muqarnas with Takht and brick-facing compositions at the historical mosques of Isfahan, Iran. The statistical population of this study was composed of eight muqarnas at Isfahan’s historical mosques, including the Lonban Mosque, the Hakim Mosque, the Jame’ Mosque of Isfahan, the Saro-Taghi Mosque, the Ilchi Mosque, the Shishe Mosque, and the Sha’ya Mosque, where muqarnas formations are constructed in Nimkar shapes. Data were collected by acquiring the muqarnas using short-range photogrammetry and point cloud modeling, as well as by taking plane photos of the models before plotting them in AutoCAD. Meanwhile, geometric and mathematical relations were used to analyze the data. Disregard the differences, there are many similarities with the muqarnas when it comes to examining the interrelationships between elements of the plan, proportions, and divisions of the plan, and facing features, with the Tee2 element being missing in all the muqarnas sites. Repetitive features between muqarnas provide solutions to plot them into two-dimensional forms. The most important solutions include the proportions of the main Takhts to the side length of Toranjs, the circumscribed or inscribed circles of Shamse or the circumscribed circle of the Toranjs on the midpoints of the length, width, or diameter of half of the context, making the side length of the Toranj equivalent to half the height of tiers, and also making large sides of Shaparaks and Pabariks approximately equivalent to the Toranj’s side.

کلیدواژه‌ها English

Brick-Faced Muqarnas

Takht Element

Two-Dimensional Geometry

Isfahan’s Historic Mosques

Agirbas, Asli, Gulnur Yildiz, and Murat Sahin. 2022. “Interrelation between grid systems and star polygons of muqarnas ground projection plans.” Heritage Science 10(1): 1-26. https://doi.org/10.1186/s40494-022-00647-z
Agirbas, Asli, and Gulnur Yildiz. 2021. “Origin of irregular star polygons in ground projection plans of muqarnas.” Nexus Network Journal 23: 507-548. https://doi.org/10.1007/s00004-020-00516-x
Alaçam, Sema, and Orkan Zeynel Güzelci. 2016. “Computational interpretations of 2D Muqarnas projections in 3D form finding.” 421-430. https://hdl.handle.net/11413/3005
Alaçam, Sema, Orkan Zeynel Güzelci, Ethem Gürer, and Saadet Zeynep Bacınoğlu. 2017. “Reconnoitring computational potentials of the vault-like forms: Thinking aloud on muqarnas tectonics.” International Journal of Architectural Computing 15(4): 285-303. https://doi.org/10.1177/1478077117735019
Albuzjani, Abolvafa Mohammad Ibn Mohammad. 1997. “Applied Geometry”. Translation by Alireza Jazbi. Soroosh. [in Persian]
Büyükdiğan, İ. 2001. “Muqarnas Domes in Edirne”. Architectural Science Review 44(2): 161-171. https://doi.org/10.1080/00038628.2001.9697467
Dold-Samplonius, Y. 1992. “Practical Arabic Mathematics: Measuring the Muqarnas by al-Kashi”. Centaurus: 193-242.
Fukami, N. 2017.” The Use of Muqarnas in the Transitional Zone of Domes in Egyptian Islamic Architecture”. Orient 52: 93-119. https://doi.org/10.5356/orient.52.93
Güzelci, O. Z., S. Alaçam, A. K. Şen Bayram, and I. Lacroix. 2021. “Measuring the Entropy of Sinan’s Muqarnas Patterns”. Nexus Network Journal 23: 85-105. https://doi.org/10.1007/s00004-020-00521-0
Güzelci, O., and S. Alaçam. 2019. “A study on measuring complexity in Muqarnas patterns”. Turkish Online Journal of Design Art and Communication 9(2): 191-201.
Harmsen, Silvia. 2006. “Algorithmic computer reconstructions of stalactite vaults-muqarnas-in Islamic architecture.” PhD diss.
Kashani, ‭‭‎Ghiath Al -Din Jamshid. 2008. “Taq va Azaj”. Translation by Alireza Jazbi. Soroosh. [in Persian]‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬‬
Kashef, Mohamad. 2017. “Bahri Mamluk muqarnas portals in Egypt: Survey and analysis.” Frontiers of architectural Research 6(4): 487-503. https://doi.org/10.1016/j.foar.2017.09.004
KILIÇOĞLU, Selim. 2022. “An Essay on the Classification of Muqarnas: Geometric Foundations Based on Application in Practice.” Türk İslâm Medeniyeti Akademik Araştırmalar Dergisi 17(34): 331-347. https://doi.org/10.5281/zenodo.6468626
Lorzade, Hossein. 1980. “Revitalization of forgoten arts”. Personal print by Khajavi. [in Persian]
Najib Oghlu, Golru. 2000. “Geometry and decoration in Islamic Architecture, (Topkapi petition)”. Translation by Bide Hendi, Mehrdad, Rozaneh, Tehran. [in Persian]
Özdural, Alpay. 1990. “Gıyaseddin Jemshid El-Kashi and stalactites.” Metujfa: 31-49. https://hdl.handle.net/11511/51163
Özdural, Alpay. 1991. “Analysis of the geometry of stalactites: Buruciye Medrese”. Metujfa: 57-71. https://hdl.handle.net/11511/51150
Piran, Hassan. 2018. “Practical training of Muqarnas”. Tehran. Sokhanvaran. [in Persian]
Reiszade, Mahnaz, and Hossein Mofid. 2014. “Revitalization of forgoten arts: Ancient Architecture principles”. Tehran: Mola. [in Persian]
Sakkal, Mamoun. 1988. “An introduction to Muqarnas domes Geometry”. Structural Topology 1988 núm 14. http://hdl.handle.net/2099/1042
Sharbaf, Asghar. 2006. “Gereh and Karbandi”. Tehran: Cultural heritage Organization. [in Persian]
Takahashi, S. (n.d.). Muqarnas: A Three-Dimentional Decoration of Islam Architecture. Retrieved from http://www.shiro1000.jp/muqarnas/default-.htm
Yaghan, Mohammad Ali Jalal. 2001. “The Muqarnas pre-designed erecting units: analysis, definition of the generic set of units, and a system of unit-creation as a new evolutionary step.” Architectural Science Review 44(3): 297-318. https://doi.org/10.1080/00038628.2001.9697485
Yaghan, Mohammad Ali Jalal. 2010. “The evolution of architectural forms through computer visualisation: muqarnas example.” In Electronic Visualisation and the Arts (EVA 2010). BCS Learning & Development: 113-120. https://www.scienceopen.com/hosted-document?doi=10.14236/ewic/EVA2010.19
Zamani, Zahra, Kaveh Fattahi, and Maryam Ekhtiyari. 2022. “Studying Muqarnas Typology and Its Fundamental Components according to Al-Kāshi’s Meftāh-ol-Hessāb Treatise.” Golestan-e Honar 7(2): 16-5. http://golestanehonar.ir/article-1-328-en.html. [in Persian]