ارزیابی رابطه ایوان در ابنیه سنتی مازندران و حس تعلق به مکان از منظر زنان خانه‌دار، مورد مطالعاتی: خانه‌های روستایی شهر قائم‌شهر

رحیمی, روح‌اله; یوسفی, سیده زهرا; نادعلیان, حسام

doi:10.22034/aaud.2026.505286.2950

ارزیابی رابطه ایوان در ابنیه سنتی مازندران و حس تعلق به مکان از منظر زنان خانه‌دار، مورد مطالعاتی: خانه‌های روستایی شهر قائم‌شهر

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

روح‌اله رحیمی ¹

سیده زهرا یوسفی ¹

حسام نادعلیان ²

¹ دانشیار گروه معماری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه مازندران، ایران، بابلسر (نویسنده مسئول).

² کارشناسی ارشد، دانشکده کامپیوتر، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات، ایران، تهران.

10.22034/aaud.2026.505286.2950

چکیده

ایوان به‌عنوان یکی از عناصر شاخص معماری بومی در ابنیه سنتی مازندران، نقش مهمی در سازمان‌دهی فضایی و تعاملات روزمره ساکنان ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با هدف ارزیابی رابطه ایوان و حس تعلق به مکان از منظر زنان خانه‌دار در خانه‌های سنتی روستایی شهر قائم‌شهر انجام شده است. این پژوهش از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش، ترکیبی (کیفی- کمی) است. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای، مشاهده میدانی و پرسش‌نامه محقق‌ساخته گردآوری شده است. جامعه آماری پژوهش شامل 75 نفر از زنان خانه‌دار ساکن خانه‌های سنتی روستایی قائم‌شهر بوده که به روش نمونه‌گیری هدفمند انتخاب شدند. تحلیل داده‌ها با استفاده از روش‌های توصیفی و مدل‌سازی معادلات ساختاری در نرم‌افزار SmartPLS انجام گرفت. یافته‌های پژوهش حاکی از آن است که ایوان به عنوان یک عنصر حیاتی در خانه‌های سنتی مازندران علاوه بر تعدیل شرایط اقلیمی، به‌عنوان فضایی میانجی میان درون و بیرون خانه، بستر مناسبی برای فعالیت‌های روزمره زنان و تعاملات اجتماعی فراهم می‌کند و به تقویت حس تعلق آن‌ها به خانه و محیط پیرامونی کمک می‌نماید. یافته‌ها همچنین تأکید می‌کنند که احترام به طبیعت، برقراری ارتباط میان اعضای خانواده و تعامل با محیط بیرونی از طریق ایوان، نقش مهمی در ارتقای کیفیت زیست و هویت فضایی دارد. در مجموع، نتایج این پژوهش نشان می‌دهد که ایوان رابطه‌ای مستقیم و معنادار با تقویت حس تعلق به مکان از منظر زنان خانه‌دار دارد و ضرورت توجه به الگوهای بومی معماری و بازخوانی نقش ایوان در طراحی فضاهای معاصر را برجسته می‌سازد و می‌تواند به‌عنوان الگویی ارزشمند برای ارتقای کیفیت زندگی، تقویت هویت فضایی و دستیابی به معماری پایدار در بافت‌های مسکونی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

ایوان

اقلیم معتدل و مرطوب

ابنیه سنتی

حس تعلق

عنوان مقاله English

Assessment of the Relationship between the Iwan in Traditional Buildings of Mazandaran and Place Attachment from the Perspective of Housewives: A Case Study of Rural Houses in Qaem Shahr

نویسندگان English

Rouhollah Rahimi ¹

Seyedeh Zahra Yousefi ¹

Hessam Nadalian ²

¹ Associate Professor of Architecture, Faculty of Arts and Architecture, University of Mazandaran, Babolsar, Iran (Corresponding Author).

² M.A. Graduate, Faculty of Computer Engineering, Islamic Azad University, Science and Research Branch, Tehran, Iran.

چکیده English

The iwan, as one of the prominent elements of vernacular architecture in the traditional buildings of Mazandaran, plays an important role in spatial organisation and the everyday interactions of residents. This study aims to evaluate the relationship between the iwan and place attachment from the perspective of housewives in traditional rural houses in Qaem Shahr. In terms of its objective, this research is applied, and its methodology follows a mixed-methods approach (qualitative–quantitative). Data were collected through library research, field observations, and a researcher-developed questionnaire. The statistical population consisted of 75 housewives residing in traditional rural houses in Qaem Shahr, who were selected through purposive sampling. Data analysis was conducted using descriptive methods and structural equation modelling (SEM) in SmartPLS. The findings indicate that the iwan, as a vital element in traditional houses of Mazandaran, not only contributes to climatic adaptation but also functions as an intermediary space between the interior and exterior of the house, providing an appropriate setting for women’s daily activities and social interactions. This spatial element contributes to strengthening their sense of attachment to the house and the surrounding environment. The findings further emphasise that respect for nature, communication among family members, and interaction with the external environment through the iwan play significant roles in improving quality of life and spatial identity. Overall, the results of this study demonstrate that the iwan has a direct and significant relationship with strengthening place attachment from the perspective of housewives. The findings highlight the need to consider indigenous architectural patterns and to reinterpret the role of the iwan in contemporary spatial design. Furthermore, the iwan can be utilised as a valuable model for improving quality of life, reinforcing spatial identity, and achieving sustainable architecture in residential contexts.

کلیدواژه‌ها English

Iwan

Moderate and Humid Climate

Traditional Buildings

Place Attachment

Ami Ahmadi, Mahdieh. 2015. “Jayegh-e Ivan dar Banaha-ye Sonnati-ye Eqlim-e Mo’tadel va Mortub (ba Did-e Kolli be Khane-ha-ye Sonnati-ye Ostan-e Mazandaran).” In Proceedings of the International Conference on Modern Research in Civil Engineering, Architecture and Urban Planning. SID. https://sid.ir/paper/858164/fa. [in Persian]
Awad, Reham. 2019. “The Social Significance of Semi-Open Domestic Spaces for Women: A Comparative Study.” Journal of Housing and the Built Environment 34(2): 437-454. https://doi.org/10.1007/s10901-018-9636-4.
Ching, Francis D. K. 2003. Architecture: Form, Space, and Order. Translated by Zahra Qaragozlu. Tehran: Soroush. [in Persian].
Chowdhury, Soumyen. 2016. “Balconies and Verandas: Semi-Open Spaces in Domestic Architecture.” International Journal of Architectural Heritage 10(3): 289-305. https://doi.org/10.1080/15583058.2015.1006772.
Diba, Darab, and Shahriar Yaghini. 1993. “Architecture and Urban Planning: Special Issue on Gilan.” Memari va Shahrsazi 24: 6-16. [in Persian]
Falakian, Narges. 2014. “Barrasi-ye Memari-ye Biroon-Gara-ye Eqlim-e Mo’tadel va Mortub.” In Proceedings of the National Conference on Energy Consumption Optimization in Science and Engineering. [in Persian]
Foruzanmehr, Ali. 2015. “People’s Perception of the Loggia: A Vernacular Passive Cooling System in Iranian Architecture.” Sustainable Cities and Society 19: 61-67. https://doi.org/10.1016/j.scs.2015.07.003.
Galogahi, Somayeh Zakiyan, Masoomeh Majidaee, and Hashemiyeh Mohaqeq Beheshti. 2016. “Effects of Window Position on Natural Cross Ventilation in Vernacular Architecture of Mazandaran (Case Study: Sari).” Journal of Fundamental and Applied Sciences 8(2S): 567-586.
Gorji Mahlabani, Yousef, and Kimia Daneshvar. 2010. “Tasir-e Eqlim bar Shakl-Giri-ye Onsor-ha-ye Memari-ye Sonnati-ye Gilan.” Bahar va Tabestan 12: 135-146. [in Persian]
Haeri, Mohammadreza. 1995. Pazhohishi Darbare-ye Karbord-e Osoul-e Memari-ye Khaneh-ye Sonnati va Tarikhi dar Tarahi-ye Maskan-e Emroozi. Vols. 1 and 3. Tehran: Ministry of Housing and Urban Development. [in Persian]
Jafari, Elham, and Fatemeh Ramazani. 2013. “Barrasi-ye Ivan va Telar be-Onvan-e Unsur-i Paydar bar Kalebed-e Memari-ye Bumi-ye Gilan.” In Proceedings of the National Conference on Sustainable Architecture and Urban Development. [in Persian]
Jafi Tirtashi, Forugh, and Abbasali Ranjbar Kouchesarayi. 2014. “Jayegh-e Ivan dar Memari-ye Bumi-ye Tabarestan.” In Proceedings of the Second National Conference on Tabristan Art. [in Persian]
Javadi, Asia. 1984. Memari-ye Iran be Qalam-e 33 Pazhuheshgar-e Irani. Tehran: Nashr-e Mojaddad. [in Persian]
Kasmaei, Morteza. 2010. Climatic Design: Zoning and Guidelines for Moderate Climates (Guilan and Mazandaran Provinces). Tehran: Building and Housing Research Centre.
Low, Setha M. 2000. On the Plaza: The Politics of Public Space and Culture. Austin: University of Texas Press.
Mahmoudi, Abdollah. 2005. “Baznegari-ye Ahammiyat-e Ivan dar Khaneh-ha-ye Sonnati (ba Negah-e Vizheh be Bam).” Honarhaye Ziba (22): 53-62. https://sid.ir/paper/5820/fa. [in Persian]
Matini, Mohammad Reza, Nadiyeh Imani, and Seyyed Amin Hosseini. 2021. “Barrasi-ye Balkon-ha-ye Taghyir-Pazir Sazgar ba Mohit va Niyaz-e Sakenan dar Mojtama-ha-ye Maskuni.” Andisheh-nameh-ye Memari 1(2): 95-105. [in Persian]
Mehrinejad Khotbehsara, Elham, Pegah Eghbal, and Sara Nourmusavi Nasab. 2016. “Porch and Balcony as Sustainable Architecture Factors in Vernacular Houses of West of Guilan: Case Studies in Khotbehara, Iran.” World Rural Observations 8(3): 48-56.
Mousavi, Seyed Mohsen, and Hesameddin Talebi. 2008. Amuzeh-ha-ye Memari-ye Savadkuh. Tehran: Shelfin. [in Persian]
Nasrallahi, Abdollah, and Narges Afzali. 2013. “Ivan: A Sustainable Pattern in Iranian Architecture.” In Proceedings of the National Conference on Architecture, Culture, and Urban Management. [in Persian]
Nozari, Sholeh. 2004. “Rahnamud-ha-ye Tarahi-ye Fazaha-ye Baz-e Maskuni.” Saffeh 39: 45-56. [in Persian]
Pour-Deyhimi, Shahram. 2003. “Fazaha-ye Baz dar Majmoo’e-ha-ye Maskuni.” Saffeh 13(36): 36-51. [in Persian]
Qobadian, Vahid. 2013. Barrasi-ye Eqlimi-ye Abnieh-ye Sonnati-ye Iran. Tehran: University of Tehran Press. [in Persian]
Rahimi, Rouhollah, & Razani, Farnaz. 2022. “Assessing the Relationship between Physical Healing Components of Educational Environments and Mental Health of Users (Case Study: Students of University of Mazandaran).” Journal of Environmental Science and Technology 24(8): 115-132. https://doi.org/10.30495/jest.2022.61216.5410. [in Persian]
Relph, Edward. 1976. Place and Placelessness. London: Pion.
Ribeiro, Catarina, Nuno M. M. Ramos, and Inês Flores-Colen. 2020. “A Review of Balcony Impacts on the Indoor Environmental Quality of Dwellings.” Sustainability 12(16): 6453. https://doi.org/10.3390/su12166453.
Sa’dinia, Kobra, Hassan Sajadzadeh, and Ali Alaei. 2013. “Amalkard-e Ivan dar Khaneh-ha-ye Sonnati dar Eqlim-ha-ye Mokhtalef-e Iran.” In Proceedings of the First National Conference on Architecture, Restoration, Urbanism, and Sustainable Environment. [in Persian]
Saremi, Ali Akbar, and Taghi Radmard. 1997. Arzesh-ha-ye Paydar dar Memari-ye Iran. Tehran: Organization of Cultural Heritage Publications. [in Persian]
Saremi, Hamidreza, Mehran Ahmadnejad, and Vahid Mirzaei. 2015. “Barrasi-ye Tatbighi-ye Naqsh va Jayegh-e Ivan dar Banaha-ye Memari-ye Eslami.” In Proceedings of the National Conference on Iranian-Islamic Architecture and Urbanism. [in Persian]
Tabarestan. 2017. Farhang-e Lughat-e Mazandaran. http://www.tabarestan.ir. [in Persian]
Tafazzoli, Abbasali. 2003. Ivan va Karbord-e An dar Memari-ye Eslami. Tehran: Markaz-e Pazhuhesh-ha-ye Olum va Kompyuteri va Eslami. [in Persian]